Hakkımızda

e-Kitap Projesi

Kitaplarımız

Hazırlanan Kitaplar

Satış/Dağıtım

Çalışmak

İletişim

Periyodik Dergi

Post-Edu Enstitüsü

Kitap Fuarları

Kurumsal Hizmetler

Dilin Islevleri ve Iletisim

Doç. Dr. Veysel KILIÇ

Türk Dili kitaplarinda ---> Papatya Yayincilik Egitim AS

Arka kapak yazisi -

Insanoglunun en önemli varligi dilidir kuskusuz. Çünkü  evren ve yasama konusunda her seyi dili araciligi ile sorar, sorgular ve bulur. Ses imge-lerinden yararlanarak karsindaki insanlarla iletisim kurar.

Insanoglu dilini sözvarligi, anlatim olanaklari vd. yönlerden  gelistirdikçe yasami ve evreni daha iyi kavramaya baslamistir. Ünlü düsünür Wittgenstein'in dedigi gibi ''Dilimin sinirlari, evrenimin sinirlaridir.''

Dilimizin birçok islevi var. Örnegin, bir durumu belirtmek için betimleme, duygularimizi ve düsüncelerimizi belirtmek için anlatim, birisinin esenligini sormak için toplumsal, davet için çagri, bir yazidan, öyküden, siirden tat almak içinse dilin yazinsal islevinden yararlaniriz. Ayrica kendimize özgü dünyamizdan söz etmek için de özgünlük islevini kullaniriz.

Dilin islevlerinin somutlastigi en büyük dilsel birim, metindir. Okur ile metin arasindaki iliski özel bir iliskidir. Her okur, yazinsal bir metinden degisik tatlar alir ve onu degisik bir biçimde anlamlandirir. Böylece bir metin çok okumalidir, her okuyusta degisik tatlar verir insana.

Bu kitabin amaci, iletisim olgusu baglaminda dilin degisik islevlerini nasil kullandigimizi göstermektir. Islev kavrami, anlam kavramiyla özdes olarak alinmaktadir. Anlam olgusunu yalnizca tümcelerden degil, iletisimde yer alan gönderici, alici, zaman ve yer ile dilin kullanimsal baglamindan elde ederiz.

IÇINDEKILER

...

Bir okuyucu görüsü:

ADIL BOZKURT (MEB Basmüfettisi)

Bizim yazin egitimimizin, Türkçe-dilbilgisi egitimimizin, giderek verimliliklerinin tartisilir olmasi; ya da bu egitim sürecinden geçmis yetiskinlerimizde beklenen  istendik davranislarin, yeterli düzeyde olmamasinin  nedenleri vardir. Her birisi ötekilerine göre daha az etkilidir denemeyecek özellikli nedenlerdir bunlar. Türkçe-dilbilgisi egitiminin; yazin  egitiminin  “bilme-belleme”    ön degerli anlayisla  ele alinmasini bir yana birakip onun yerine, uygulamali dilbilgisi ile metin incelemesi egitimine agirlikla yer verilememesi; alan ögretmenlerinin de sinif ögretmenlerinin de yetistirilmesindeki tam uygunluk noksanligi ile öteki nedenleri de burada siralamak olanaklidir. Bize göre,  siralayacaklarimizin  en basinda olani  genel  dilbilimin, “kuram” olmaktan çikmis  “kural” olmus verilerini bile egitim alanimiza, gerektigi ölçüde, tasiyamamamizdadir.  Daha  kesinleyici bir anlatimla belirlemek gerekirse;  genel dilbilimdeki gelismeleri, önemleri ölçeginde, izlemiyoruz, uygulamiyoruz. Dil ve yazin egitiminde, cumhuriyetin ilk yilarinda baslatilan yöntemleri, bilimsel verilerle, gelistiremedik. Izlenceleri de ögretim yöntemlerini de yenilenmeden uzak tuttuk.    Metin incelemesindeki çagcil yaklasimlari, bu yaklasimlarin getirilerini  biz biz  olupta, dilbilgisi egitiminin uygulama alanlarina da, yazin egitimi sürecindeki  metin irdelemelerine de kazandirmadik. Yarim yüzyildan beri, dilbilgisi ile dilbilgisi egitimini  nasil algilamis, hangi yöntemlerle egitimine baslamis isek, her sey, genel çizgileri ile oldugu  gibi oldugu yerde duruyor. Oysa, egitim amaçli bu etkinliklerden beklenen verimin alinabilmesi için,  genel dilbilimin son elli yil içindeki getirileri göz önünde bulundurulmali; ögretim yöntem ve teknikleri bu yeni bulgulara göre yürütülmelidir. Egitim süreci sonunda, istenilen düzeyde verim alinmasinin  kosulu budur. Böylesine kazanimlara dayandirilabilmis izlenceler, egitim gören insanimiza istendik davranislar kazandirir. Içine kapali, bilimsel sonuçlarin kazandirdigi geliskinlikleri içermeyen  dilbilgisi egitiminden de metin incelemesinden de iyi sonuçlar alinamaz.

Isin dogrusu Bati dilbilimcilerinin  çalismalari ile bu çalismalarin sonucu  kurallar,  bir baslarina ele alinarak egitim kesiminde çalisanlarin önüne derli toplu  konuldugunu söylememiz de zor. Baska dillerde üretilmislerin,  kimi  yazarlarin toplu yazilar içerikli yapitlarinda  bir ya da iki yazi bilemediniz bir bölüm ölçekli olarak yer almasindan öteye gidilememistir. Hele hele benim bildigim kadariyla Türkçe’de “dilin islevleri” konulu  özgün  bir yapit yoktur.

 Dr. Veysel Kiliç böylesine bir boslugu görmüs, bu alandaki açigin daha da sürdürülemeyecegini düsünmüs, oturmus, emek vermis  “Dilin Islevleri ve Iletisim”(1) adli yapitini hazirlamis.  Sayin Kiliç, yapitinda yer alan konularini “Dilbilim  Açisindan Kuramsal Bir Çalisma” olarak sinirlandirmistir. Yazar; “Insanoglunun en önemli varligi dilidir.” demis; dile deggin  çalismalarini  bu saptamasinin içinde büyütmüs. Ortaya, bilimsel oldugu kadar, ortaögretim düzeyinde egitimlilerin bile yararlanabilecekleri  bir basucu yapiti çikarmis. “Islev” in Türkçe sözlükte; “is görme yetisi, görev” olarak tanimlandigi göz önüne alindiginda, yapitin adinin “dilin ödevleri ve iletisim” olarak  algilanmasi yanlis olmaz. Ele alinan konulardan;   “Iletisimin Tarihsel Gelisimi” iki ana bölüm içinde irdelenmistir:  “Çagdas dilbilimin kurucularindan sayilan Ferdinand de Saussure” nin dili bir dizge olarak gördügünü belirttikten ve yaklasimlarini yerli yerine koyduktan sonra dilin toplumsalligi kuralini benimsemistir. Saptamalarini sürdür: “Dilin toplumsal özelliginin yaninda onun bireysel olarak da bir kisinin yasaminin anlami, kendisine özgü dili içinde bulur. Bu baglamda dil, insanin kisisel benligini  bulma konusunda önemli rol oynar.” (s.26)  diyerek dilin toplumsal ve de bireysel degerini belirler. Insan dilinin özellikleri olarak (1) Yer degistirme, (2) Nedensizlik, (3) Üretkenlik, (4) Kültür tasiyiciligi  (5) Ikilik özelligi / Çift eklemlilik ve (6) Ayriklik ilkelerini açiklar. (s.26-31)

Yazar, dilin yazinsal boyutu kadar iletisimsel boyutunu da degerliyor: “Yazinsal metinler okurca, algilanir, alimlanirsa  tamamlanmis  sayilirlar; öteki türlü, bütün bir yapit  sayilmamalari gerekir. Çünkü okurca  alimlanmayan metinler statik ve duragandir. Baskalarinca alimlanan  yani okuyucu ya da dinleyici üzerinde bir etki yaratan metin, dilin yazisal islevini kullanmistir.  Bunun disinda yazinsal metin, iletisim açisindan  yani iletisini iletmek ve okuyucu üzerinde bir biçimde  bir etki birakmamak açisindan eksik kalir, tamamlanmis sayilmaz.”

“Kullanilan dilin özellikleri , yani dil kullanimi, sözcükler, tümce yapilari , özel terimler, özel meslek dallarinin kullandiklari dilsel birimler, kimi durumlarda, okuyucuyu dislar. Bir metnin kolayca alimlanabilmesi  için dil kullanimina özen gösterilmelidir.”

“Almanya’da son yillarda gelistirilen ‘alimlama estetigi’ ne göre, yazin ayni zamanda bir iletisim etkinligidir. Yazin, iletisim etkinligi olarak yalin bir ürün olmaktan çok, ayni zamanda toplumun bir üretim etkinligidir. Toplumu hep iyiye, dogruya, olumluya dogru gelistirmeye çalisir. Bir yazinsal metnin sadece estetik degerlere indirgenmesi dogru olmaz. Yazinsal metin estetik degerlerin yaninda  bir yigin baska islevleri de tasir. Ne var ki  yazinsal metinlerde, yazinsal islevler daha egemendir. Estetik degerler de yazinsal ilkelerin alt bilesenleri degil midir?” (s.72)             

Dr. Veysel Kiliç’in, Dilin Islevlerini ele alip bilimsel verilere dayandirarak çözümledigi bölümün yapit içindeki degerlendirmesine geçmeden, bakis açisinin saptanmasi yerinde olur. Yazarin,  hem girdileri hem de etkilenim alanlari bulunan çalisma konusuna bakis açisi söyledir: “Insan dilinin tanimi degisik biçimde yapilabilir. Bu tanimlarin tümünün belli bir oranda örtüstükleri bir gerçektir. Dilin islevlerine iliskin  tüm tanimlarin bir bileskesi olmak üzere  sunu söyleyebiliriz: Dil kullanimdir. Bir söz ancak uygun baglamda kullanildigi zaman anlamlidir.  Daha dogrusu dil, anlamini kullanildigi baglamdan alir; öteki türlü dil dizgesi  tek basina anlamli degildir. Bir baska deyisle  dil ancak  kullanildigi zaman kimi islevleri yüklenir. Bu islevler ise tüm insanlarin ortak özellikleridir bir bakima. Yani, insanlarin  yasamlarindan, gereksinimlerinden  çikarilmis islevlerdir. Dilin bu islevlerini dilbilimciler, budunbilimciler degisik biçimde siniflandirirlar.”

“Bir sözcenin ya da kullanilan herhangi bir dilsel birimin amacidir dilin islevi. Dil içinde ya da dil ögretiminde dilin islevleri genellikle davranis kategorileri  biçiminde algilanir.(…) Bir dilin ya da sözcenin islevi / islevleri  o sözcenin yapisi incelenerek belirlenemez. Dilin islevsel olarak kullanilmasidir önemli olan , dil ile bir sey yapmak ya da sizi dinleyenleri etkileyerek onlarin bir eylemde bulunmalarini saglamaktir. Bu durumda islevsel kullanimi  söz-eylem kuraminin , toplumbilimin ve edimbilimin konularidir.Dilbilimciler, budunbilimciler, ruhbilimciler dilin islevlerini degisik biçimde siniflandirmislardir.”  (s.31)

Benim elimde bir yapit  var. Günümüzden otuz yedi yil önce basilmis bir yapit: “Dilbilgisi Sorunlari” Türk Dil Kurumu yayini. 1967 Yilinda çikmis. Türk Dili dergisinde yayimlanan, dilbilgisi sorunlariyla ilgili kimi yazilari, bir seçimden geçirerek, bu benim elimdeki yapitin içinde toplamislar. Belli ki dilimizin degisik sorunlarini  ele alan  yazilari, dergi yapraklarinda birakmanin yerinde olmayacagi düsünmüsler, böyle bir seçki içinde bir araya getirmisler. Bakiniz, kümelendirerek degerlendirdigimizde bu yapitta dilimizin, dilbilgisi ve ögretiminin hangi sorunlari bes bölüm içindeki yazilarda ele  almistir: (1) Dilbilgisi ve Ögretimi; (2) Tümce; (3) Ikizlemeler; (4) Ekler, Sözcükler ve Baglaçlar;   (5) Arastirmalar (ilk dört bölümde yer alan yazilarin konulari ile iliskilendirilemeyen  içerikli yazilarin kümelendirildigi bir  bölüm.) Bu belirlemeye yazimiz içinde yer vermemizin   nedeni sudur: Türk Dil Kurumunun 1983 yilindan önceki yapilandirilmasi döneminde, dil devrimimiz kapsaminda etkinlikler gösterdigini, iyi sonuçlar aldigini; amaci dogrultusunda seçkin yapitlar ürettigini de “Dilbilgisi Sorunlari” adli yapitin  bunlardan biri oldugunu da biliyoruz. Ne var, okurunun eline kasim 2002’ ulasan  Dr. Veysel Kiliç’ in  yapiti “Dilin Islevleri ve Iletisim” inde metinlere dayandirilmis örneklerle incelenen  genel dilbiliminin  getirileri  içerikli yaklasimlar, bu yapitta hiç mi hiç  yer almamaktadir. Dilimizin etkin kullanimi ile yetkinlestirilmesi baglamindaki ‘sorunlar’ günümüzde artik, 1967 yilindakiler düzeyinde görülmemektedir. En azindan, o yillarda, böylesine bir yaklasim söz konusu degildi. Oysa, o zamanda da günümüzde de daha karmasik, karmasik olduklarindan midir bilinmez,   göz ardi ettigimiz sorunlari vardir yazin ve de dil bilgisi egitimimizin. Dr. Veysel Kiliç’in yapiti böylesine bir yaklasimi öne çikarmaktadir.

Yazar, yapitinda dilin islevlerini “betimleme” “anlatim” “toplumsal” “çagri” ve “yazinsal” bölüm basliklari  altinda irdeliyor. Dilin islevlerinin siniflandirilmasini da : “Gönderici kaynakli islevler” “Alici- gönderici kaynakli islevler” “Dil disi islevler” olarak fakat her birisini, alt basliklari içinde inceliyor, örneklendiriyor. Yapitin içinde ayrica  seksen sayfa oylumunda  “Eylem köklerine göre dilin islevleri” ele alinmistir.  

Yazin ve dil egitimimizin çagcilligi kadar verimliligini de saglayabilmek için alanla ilgili yenilikleri, yeni yaklasimlari göz ardi edemeyiz. Iste Dr. Kiliç’ in  ürünü,  bu nedenle, dilbilgisi ögretimini programlayanlar için de uygulayanlar için de ; ders kitabi  hazirlayanlar için de seçkin bir basvuru yapiti  özelliklidir. Degerlendirilen konular, üstüne üstlük Türkçe’de üretilmis en güzel dizinler,(siir) en seçkin düz yazilarla örneklendirilmistir. Böyle olunca da kuramlar, kurallar içerikli yapit, konularini özgün bir sanat ortaminda sunma ayricaligini kazaniyor.              

Dr. Kiliç’in, önermelerini olsun, kurallar degerindeki belirlemelerini olsun, yazarlarimizin  yapitlarindan alinmis metinlerle örneklemesi, bu metinler üzerinde çalismasi, benzeri yapitlarda göremedigimiz bir üstünlük.   Yazar, dilbiliminin çogu kez soguk algilanan yüzünü, özgün dil kullanimlarinda ilkeli olan  yazarlarimizdan, ozanlarimizdan alintilar yaparak  güncellendirmis, çekicilendirmistir. Bilimsel açiklamalarini, sanatsal içerikli uygulama  örneklerine dayandirmistir. Türkçe’nin, üst kullanimlarinda olsun, güncel kullanimlarinda olsun dilin islevlerine, ne de güzel örnekleri bulundugunu  kanitlamistir.  Örnegin Cumhuriyet gazetesinin  haber amaçli bir yazisini alintiladiktan sonra “Yukaridaki metinde, geçmiste vermis oldugu konseri duyurarak okuyucuya bilgi sundugu  için dilin betimleyici islevi kullanilmistir.(…)” (s.34)  demis; açiklamalarini elle tutulur örneklere dayandirmistir.

Yazar, eylem kökenlerine göre dilin islevleri bölümümde; “Bedri Rahmi Eyuboglu’ nun  Üç Dil     adli siiri (dizini)  çok güzel ve yalin bir örnektir.”(s.78) saptamasini yapmis. Bu güzel dizini –içerigi kadar dil kullanimindaki degeri nedeniyle-   burada okurlarimiza sunmadan edemeyecegiz:  “En azindan üç dil bileceksin / En azindan düsünüp rüya göreceksin / En azindan üç dil / Birisi anadilin / Elin ayagin kadar senin / Ana sütü gibi tatli / Ana sütü gibi bedava / Ninniler, masallar, küfürler de caba / Ötekiler yedi kat yabanci / Her kelime aslan agzinda / Kök sökercesine söküp çikaracaksin / Her kelimede bir tugla boyu yükselecek / Her kelimede bir kat daha artacaksin / En azindan üç dil bileceksin / En azindan üç dilde / Canimin içi demesini / Canim agzima geldi demesini / Kirmizi gülün ali var demesini / Nerden ince ise ordan kopsun demesini / Keçiyi yardan  uçuran bir tutam ottur demesini / Insanin insani sömürmesini / Rezilligin dik alasi demesini / Ne demesi be / Gümbür gümbür gümbürdemesini  becereceksin…” (s.78)

“Düsünme yetenegimiz, düsüncelerimizi anlatmamiz bakimindan,  dilden yararlanabilme yetenegimizle sinirlanmistir. Baskalarinin düsünme güçlerini anlama yetimiz , bizim dilden yararlanma yetenegimizle sinirlidir. Boileau : “Ne olursa olsun, düsünce ile anlatim birbirlerine siki baglarla baglidir ve dilbilimi gücü gençlerin egitiminde üstün bir yer tutmaktadir. Dilbilimin ögrenciyi okudugu degisik bilim dallarinda yeteneklendirmesinden baska, dilbilimi,  ve  dil kullanimi yetenegi ögrencinin kisiliginin gelismesini  ve onun çevresiyle iliskilerini de etkiler. Gitgide açikça anlasilmaktadir ki ögrencinin ihtisaslasmis bir konuyu anlama gücü , bir kavrami formüle edebilme ve somuttan soyuta geçebilme  yeteneginin isidir. Bu is de dilbilimi düzeyinin genis ölçüde bir ürünüdür. O halde, dilin anlasilmasi düsüncenin anlasilmasinda da önemli bir rol oynar. Insanlar kendi kisisel düsüncelerini anlatmak ve baskalariyla anlasmak isterlerse, her seyden önce , kendi dillerinden yararlanmayi bilmelidirler.”  der (Avrupa Ülkeleri  Anadili Yazi ögretimi s.37)

Bireysel, toplumsal boyutlari nedenleriyle dil ve yazin egitimimi uygulamalarimizda, islevsellige yakin durmamiz zorunludur. Egitim sürecimizden geçmis olanlarimizin dil bilinçlerinin olusmasi; dili özgünlügüne bagli kalarak kullanabilme yeterliliklerinin gelismesi buna baglidir.  Dilin islevsel alanlari iletisimin temelleri üstüne metinlerle örneklendirerek irdeleyen  Dr. Veysel Kiliç’in  yapiti   alanindaki bir boslugu doldurmustur. Bu nedenle basvuru yapiti özelliklidir.  Üniversiteli gençlerimiz için,dilbilgisi ögretimi görevlileri için kaynak içeriklidir.

(1) Dilin Islevleri ve Iletisim / Dr. Veysel Kiliç / Papatya Yayincilik Egitim

Adil   Bozkurt (MEB Basmüfettisi)

Konuyla Ilgili Diger Eserlerimiz:

Sözün Isigi: Uygulamali Noktalama Bilgileri

Türkçe Yazim Kilavuzu

Türkçenin Çirpinisi

Uygulamali Türk Dili - Cilt I

Uygulamali Türk Dili - Cilt II

Uygulamali Türk Dili - Tek Cilt

Sözcük Türleri

Türkiye Türkçesinde Biçimbirimler

Biçimbilim-Temel Kavramlar

Türk Dilinde Çati

Türkiye Türkçesinde Kök-Ek Bilesmeleri

Türkiye Türkçesinin Sözdizimi

Türkçe Atasözleri ve Deyimler Sözlügü

Türkçe Üzerine: Denemeler ve Elestirirler

Dilin Islevleri ve Iletisim

Uygulamali Türk Dili - Ekonomik Baski (Iki Cilt birarada)

Akademik Kitaplar - Bilimsel Kitaplar - Üniversite Kitaplari